Гормоналдық алмастырушы терапия (ГАТ): артықшылықтары, кемшіліктері, қауіптері

Бүгінде ГАТ шектен тыс немесе қауіпті әдіс ретінде емес, ағзадағы табиғи өзгерістердің орнын толтыруға көмектесетін заманауи медициналық құрал ретінде қабылданады. Ол әртүрлі жаста қолданылуы мүмкін, бірақ көбіне — гормоналдық қайта құрылымдар кезеңінде тағайындалады, өйткені бұл уақытта әйелдің жағдайы бейімделіп үлгермей жатып өзгеріп кетеді. Жыл өткен сайын әйелдерге арналған гормоналдық терапия кеңінен қолданылып, жақсы зерттелген медициналық тәжірибеге айналып келеді.

ГАТ деген не

ГАТ — бұл ағзаға деңгейі төмендеген және жалпы жағдайға әсер еткен гормондарды сырттан енгізу арқылы жүргізілетін емдеу әдісі. Мұндай жағдай біртіндеп те, кенеттен де пайда болуы мүмкін — әр адамда әрқалай өтеді. ГАТ ағзаның табиғи қайта құрылу үдерістерін тоқтатпайды, бірақ олардың көріністерін айтарлықтай жеңілдетеді.

ГАТ қашан қолданылады

ГАТ ағзадағы өз гормондарының деңгейі төмендеген кезде қолданылады. Мысалы, менопауза немесе ерте климакс кезеңінде. Бұл жағдай әртүрлі белгілермен және жалпы өзін жайсыз сезінумен қатар жүруі мүмкін. Мұндай кезде әйелдерге арналған препараттар жағдайды жеңілдетуге көмектеседі, алайда ең алдымен мәселенің себептерін анықтау қажет.

Терапияны тек дәрігер ғана тағайындайды. Бұл ретте аурулар тарихы, тұқым қуалаушылық, қан көрсеткіштері, қан тамырларының жағдайы және қатар жүретін аурулар ескеріледі — барлығы қатаң түрде жеке қарастырылады.

ГАТ пен гормоналдық орынбасушы терапияның айырмашылығы

ГАТ мен гормоналдық орынбасушы терапия арасында айырмашылық жоқ — бұл бір ғана емдеу әдісін білдіреді. Екі термин де ағзаға өз гормондарының аналогтарын енгізу арқылы олардың деңгейін физиологиялық деңгейге жақындату тәсілін сипаттайды. Әртүрлі атаулардың қолданылуы — тек терминология мен аудармаға байланысты.

Әйелдерге арналған ГАТ

Тағайындау көрсетілімдері

Әйелдерге арналған ГАТ гормон тапшылығының тұрақты белгілері болған жағдайда көрсетіледі. Оларға ысыну ұстамалары, дене қызуының ауытқуы, қатты шаршағыштық, ұйқысыздық, мазасыздық, көңіл күйдің күрт өзгеруі, зейіннің төмендеуі, бас аурулары жатады. Көп жағдайда белгілер біртіндеп дамып, тек күнделікті өмірге кедергі келтіре бастағанда ғана байқалады. Кейде оларды жай шаршау немесе күйзеліс деп қабылдайды.

Гормоналдық терапия әйелдерге ерте менопауза кезінде, аналық бездерге жасалған операциялардан кейін, шырышты қабаттардың айқын құрғауында немесе жыныстық функция бұзылғанда да тағайындалады. Мұның барлығы қосымша тексерілуге негіз болады.

Эндокринологияда орынбасушы терапия гипотиреоз кезінде жиі қолданылады, яғни қалқанша без гормондары жеткіліксіз бөлінгенде. Диагностика үшін ТТГ, тироксин және үшйодтиронин деңгейлері анықталады.

ГАТ тек жасқа байланысты құбылыс емес. Ол жас әйелдерге де көрсеткіштер қалыптан ауытқыған кезде немесе белгілер өмір сапасын төмендетіп, басқа түзету әдістеріне көнбеген жағдайда тағайындалуы мүмкін.

Препараттардың түрлері мен формалары

ГАТ әртүрлі формада қолжетімді: таблеткалар, жапсырмалар, гельдер, қынаптық капсулалар. Дәрігер препаратты ағзаның жағдайына, жасына, қатар жүретін ауруларға және қай белгілердің айқынырақ екеніне қарай таңдайды.

Жүйелік әсер үшін көбіне жапсырмалар мен таблеткалар қолданылады, олар гормондардың ағзаға біркелкі түсуін қамтамасыз етеді. Жергілікті формалар — мысалы, кремдер мен қынаптық препараттар — бүкіл ағзаға әсер етпей, шырышты қабаттардың жағдайын жақсарту қажет болғанда пайдаланылады. Бірнеше мәселені қатар шешу қажет болған жағдайда әртүрлі түрлердің комбинациясы қолданылады.

Гормоналдық алмастырушы терапия әйелдің жеке қажеттіліктеріне байланысты әртүрлі гормондарды қамтуы мүмкін. Көбіне менопауза белгілерін азайту үшін эстроген тағайындалады, жатыр сақталған жағдайда эндометрийді қорғау үшін прогестерон қосылады, ал кейде либидоны және жалпы хал-ахуалды қолдау мақсатында тестостерон да енгізілуі мүмкін.

Емдеу қалай жүргізіледі

Емдеу дәрігер кеңесінен басталады. Дәрігер анамнез жинап, қажетті талдауларды тағайындайды және ықтимал қауіптерді бағалайды. Осыдан кейін нақты науқастың ағзасына сай емдеу схемасы таңдалады.

ГАТ-тың алғашқы айлары бақылауды талап етеді — дозалар түзетіледі, ағзаның реакциясы мен белгілердің динамикасы қадағаланады. Уақыт өте келе ағза бейімделеді де, бақылау жоспарлы түрде жүргізіледі. ГАТ өмір бойына тағайындалмайды — терапия схемасы жасқа, жағдайға және емдеу мақсатына байланысты өзгеріп отырады

ГАТ-тың кемшіліктері мен қауіптері

Мүмкін болатын жанама әсерлер

Терапияның бастапқы кезеңінде жанама әсерлер байқалуы мүмкін — сүт бездерінің сезімталдығы, жеңіл ісінулер, көңіл күйдің уақытша ауытқуы, бас ауруы. Бұл көбіне ағзаның бейімделу реакциясы болып табылады және алғашқы апталарда өздігінен басылады. Егер белгілер сақталса, дәрігер дозаны немесе препараттың формасын түзетеді.

Қазіргі уақытта гормоналдық алмастырушы терапияның жүрек-қантамыр жүйесіне әсері және ұзақ мерзімді қауіптері белсенді түрде зерттелуде. Соңғы жылдары бұрынғы бағалаулар қайта қаралды.

2025 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмектерді бақылау басқармасы (FDA) бірқатар гормоналдық препараттардан инсульт, инфаркт, деменция және басқа да ауыр асқынулар қаупі туралы міндетті ескертпе белгілерін алып тастады. Бұл заманауи зерттеулер ескірген және асыра айтылған қауіптерді жоққа шығарғанын білдіреді. Уақтылы басталған және жеке таңдалған гормоналдық алмастырушы терапия минималды қауіппен жүргізіледі.

Қарсы көрсетілімдер

ГАТ-тың қарсы көрсетілімдері бар. Оларға кейбір онкологиялық аурулар, тромбоэмболиялық жағдайлар, бауырдың ауыр патологиялары және кейбір қан тамыр аурулары жатады. Сондықтан гормоналдық алмастырушы терапия тек дәрігердің бақылауымен қолданылады — маман қауіптер мен қауіпсіздікті бағалайды.

Қорытынды

ГАТ — гормоналдық өзгерістер кезеңінде ағзаны қолдауға арналған заманауи, жақсы зерттелген және тиімді әдіс. Ол белгілерді азайтуға, тұрақтылықты қалпына келтіруге, өмір сапасын жақсартуға және жасқа байланысты өзгерістерді баяулатуға көмектеседі. Дұрыс таңдау және медициналық бақылау жағдайында ГАТ әйелдер үшін өтпелі кезеңдерді жеңілірек әрі болжамды ететін маңызды құралға айналады.