Ерте климакс: себептері, белгілері және салдары

Менопауза кезеңіне өту кезеңі — табиғи процесс, бірақ ол ерте басталса, бұл күрделі медициналық мәселе болып саналады. Көптеген әйелдерді: ерте климакс бола ма және ол қаншалықты қауіпті деген сұрақ мазалайды.

Ерте климакс деп не саналады?

Әрбір етеккірдің болмауын дәрігер ерте климакс деп анықтай бермейді. Негізгі клиникалық фактор — өзгерістердің қай жаста басталғаны:

• 45 жасқа дейін — ерте менопауза;
• 40 жасқа дейін — аналық бездердің мерзімінен бұрын әлсіреуі, ерекше мұқият бағалауды қажет ететін жағдай;
• 45 жастан кейін — көбінесе табиғи жасқа байланысты өзгерістер.

Маңыздысы, менопауза — бір рет етеккірдің кешігуі емес. Ол 12 ай бойы етеккір болмаған кезде және оған басқа себеп жоқ болғанда қойылады.

Ерте климакстың жасқа байланысты қалыпты цикл өзгерістерінен айырмашылығы қандай?

Ерте климакс кезінде аналық бездердің қызметі мерзімінен бұрын төмендей бастайды.

• Уақытылы менопаузада (45–50 жастан кейін) гормондардың төмендеуі біртіндеп жүреді, ағза оған бейімделе алады.

• Ерте климакс — бұл эстрогендердің жиі күрт жетіспеушілігі, яғни биологиялық белсенді кезеңде пайда болады. Ерте климакс немен қауіпті? Сүйек тығыздығы тез төмендейді, қандағы липидтік профиль өзгереді. Гормоналды емес өсімдік негізіндегі препараттар кей жағдайда көмектесе алады.

Егер 40 жастан кейін етеккір циклі бұзылса, оны қалыпты жағдай деп қарастыруға болмайды. Дифференциалды диагностика жасап, уақытында ем бастау маңызды. Гормондық терапияға балама ретінде өсімдік негізіндегі препараттар қолданылуы мүмкін.

Оқуға болады: Пременопауза — бұл не, белгілері және қай жаста басталады

Ерте климакстың себептері

Медицина ерте менопаузаны анықтайтын бірнеше факторлары және оның мерзімінен бұрын пайда болу себептері белгілі:

• Генетика
  Тұқым қуалаушылық (жақын туыстарда ерте менопауза болған жағдайлар), хромосомалық аномалиялар.

• Хирургиялық араласулар
  Аналық бездерді алып тастау (овариоэктомия), олардың бір бөлігін кесу немесе жамбас ағзаларына жасалған ірі операциялар. Бұл жағдайда ерте климакстың басталу уақыты науқастың сол хирургиялық араласу кезіндегі жасына байланысты анықталады.

• Медициналық ем
  Онкологиялық ауруларда қолданылатын химиотерапия немесе сәулелік терапия. Бұл әдістердің гонадотоксикалық әсері бар, яғни фолликулярлық аппаратқа зақым келтіреді.

• Аутоиммунды аурулар
  Иммундық жүйе аналық бездердің тініне шабуыл жасап, зақымдайды. Көбінесе аутоиммунды тиреоидит, ревматоидты артрит немесе Аддисон ауруы кезінде байқалады.

• Эндокриндік бұзылыстар
  Қалқанша безінің жұмысының бұзылуы аналық бездерге әсер етуі мүмкін.

• Инфекциялық аурулар
  Кей жағдайда әйелдердегі климакстың ерте басталуы бұрын өткерген ауыр вирустық немесе бактериялық инфекцияларынан кейін пайда болуы мүмкін.

• Өмір салты мен сыртқы факторлар
  Темекі шегу жұмыртқа жасушаларының жойылуын тездететіні дәлелденген. Дене салмағының қатты жетіспеушілігі (анорексия) метаболикалық және физикалық сарқылуға әкеліп, қыздарда ерте климакстың дамуына себеп болуы мүмкін.

Кей жағдайларда климакстың ерте басталуының нақты себептері анықталмайды.

Қандай белгілер ерте климакстың басталуын көрсетуі мүмкін?

Ерте менопаузаның көріністері көбінесе себепке және процестің жылдамдығына байланысты. Хирургиялық менопауза кезінде белгілер кенеттен пайда болады, ал аналық без функциясының табиғи мерзімінен бұрын төмендеуі кезінде олар біртіндеп дамуы мүмкін. Көбінесе ерте менопаузаның белгілері циклдік өзгерістер мен эстроген тапшылығы белгілерінің үйлесімі болып табылады.

Цикл өзгерістері:

• етеккір сирейді немесе тұрақсыз болады;
• цикл ұзақтығы өзгереді;
• бірнеше айға жоғалып кетуі мүмкін.

Вазомоторлық белгілер:

• ысыну ұстамалары;
• түнгі тершеңдік;
• жүрек қағуы;
• қан қысымының ауытқуы.

Психоэмоционалдық және когнитивті белгілер:

• ашуланшақтық, мазасыздық, жылауықтық;
• ұйықтап кетудің қиындауы және үзік-үзік ұйқы;
• зейіннің төмендеуі және бастың мең-зең болуы.

Ерте климакстың урогенитальды және трофикалық салдары:

• қынаптың құрғауы, жыныстық қатынас кезіндегі жайсыздық;
• либидоның төмендеуі;
• жиі несеп шығару, урогентиалды жайсыздыққа бейімділік.
• Терінің құрғақтығы, тырнақтардың сынғыштығы, шаш түсінуің жиілеуі.

Жалпы шағымдар:

• тез шаршау;
• бұлшықет пен буын ауруы;
• жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуі.

Ерте менопауза белгілері әртүрлі болуы мүмкін екенін есте ұстаған жөн. Кейбір әйелдерде ысыну ұстамалары мен түнгі тершеңдік пайда болуы мүмкін, ал басқаларында шырышты қабықтың құрғауы байқалуы мүмкін.

Ерте климаксты қалай анықтайды?

Ерте менопауза диагнозы етеккірдің кешігуіне немесе бір талдау нәтижесіне негізделмейді. Егер сіздің етеккір цикліңіз 45 жасқа дейін айтарлықтай өзгерсе және эстроген тапшылығының белгілері пайда болса, дәрігердің жеке тексеруі қажет.

Диагноз тек бір кешігуге немесе бір анализге негізделмейді.

Клиникалық сұрау және қарау:

• шағымдарды бағалау;
• етеккір күнтізбесін талдау;
• отбасылық және медициналық анамнез;
• операциялар мен емдеу курстарын анықтау.

Зертханалық тексерулер:

• ФСГ — егер 40 жасқа толмаған әйелдерде аналық бездің мерзімінен бұрын жеткіліксіздігіне күдік болса, оның жоғары деңгейі 4-6 апта аралығындағы екі тест арқылы өлшенеді;
• эстрадиол — эстроген жетіспеушілігін көрсетеді; гипоэстрогендік жағдайды растауға көмектеседі, бірақ жалғыз өзі диагностикалық критерий ретінде пайдаланылмайды;
• АХГ тестілеуі — аменорея немесе айтарлықтай кідіріс жағдайында міндетті;
• ТТГ және пролактин — етеккір циклінің бұзылуының басқа себептерін жоққа шығаруға көмектеседі.

Қосымша әдістер:

• АМГ (антимюллер гормоны) — аналық без қорын бағалаудың қосымша көрсеткіші ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ диагноз қоюдың негізгі тесті емес.
• Жамбас ағзаларының УДЗ — аналық без көлемін көруге, эндометрийдің жағдайын бағалауға және органикалық патологияларды (ісіктер, кисталар) жоққа шығаруға көмектеседі.

Егер әйел 40 жасқа толмаған болса және аналық без функциясының төмендегенін растаса, дәрігер генетикалық тестілеу немесе аутоиммундық себептерді бағалау сияқты кең ауқымды тексерулерді тағайындауы мүмкін.

Оқуға болады: Менопаузаның диагностикасы: қандай талдауларды тапсыру керек

Ерте климакс несімен қауіпті және неге алып келеді?

Ерте климакстың негізгі қауіптілігі — эстроген тапшылығы физиологиялық мерзімнен ерте басталып, ағзаға ұзақ уақыт әсер етуінде.

Ерте менопаузаның салдары мыналарды қамтуы мүмкін:

• остеопороз және сүйек сыну қаупінің артуы;
• жүрек-қантамыр жүйесі жағынан қолайсыз өзгерістер;
• метаболикалық бұзылыстар, соның ішінде салмақ қосу және инсулинге төзімділіктің төмендеуі;
• есте сақтау, зейін, ұйқы және өмір сапасының нашарлауы;
• урогенитальды бұзылыстар және либидоның төмендеуі.

Бұл жағдай тек белгілерді бақылауды ғана емес, сонымен қатар ықтимал қауіптерді уақытында бағалауды талап етеді.

Ерте климакс емделе ме?

Ерте климаксты толық емдеуге бола ма? Емдеу белгілерді бақылауға және эстроген тапшылығына байланысты қауіптерді азайтуға бағытталады. Ерте климакстың себебі мен жалпы клиникалық жағдайға байланысты дәрігер мыналарды ұсынуы мүмкін:

• қарсы көрсетілімдер болмаса, гормондық қолдау;
• белгілерді бақылау және асқынулардың алдын алу;
• сүйек тінінің және жүрек-қантамыр жүйесінің жағдайын бақылау;
• өмір салтын түзету.

Егер әйелге гормондық терапия сәйкес келмесе, гормонсыз әдістер, мысалы, шөптер қолдану қарастырылуы мүмкін.

Қашан дәрігерге шұғыл қаралу керек?

1. Цикл өзгерістерімен бірге ысыну ұстамалары, түнгі тершеңдік немесе ұйқысыздық пайда болса.
2. 12 ай бойы етеккір болмағаннан кейін қан бөліністері пайда болса.
3. Етеккір тым көп мөлшерде келсе.
4. Етеккір аралығында немесе жыныстық қатынастан кейін қан кету болса.

Мұндай белгілерді тек күйзеліс, шаршау немесе жасқа байланысты өзгерістермен түсіндіруге болмайды.

Диагноз қалай расталады?

Егер аналық бездердің мерзімінен бұрын жеткіліксіздігі күдік тудырса, диагноз бірнеше көрсеткішке сүйене отырып қойылады. Ең маңыздысы:

• кемінде 4 ай бойы етеккірдің болмауы немесе айқын тұрақсыздығы;
• эстроген тапшылығының белгілері;
• ФСГ деңгейінің жоғары болуы >25 МЕ/л;
• нәтижені 4–6 аптадан кейін қайта растау.

Ерте климакс тек белгілерді бақылауды ғана емес, жалпы денсаулыққа мұқият қарауды талап етеді. Әйел дәрігерге неғұрлым ерте жүгінсе, себепті анықтау, дұрыс қолдау таңдау және асқыну қаупін азайту соғұрлым жеңіл болады.