Менопауза кезінде шын мәнінде не болады?

Менопауза туралы бәрі естіген шығар және оның ең жиі кездесетін белгілерін де біледі. Бірақ бұл жағдайдың нақты себебі неде? Неліктен әйелдерде ысыну ұстамалары мен түнгі тершеңдік пайда болады? Ағзада қандай өзгерістер жүреді?

Егер осыны түсінгіңіз келсе — әрі қарай оқыңыз.

---

Менопауза дегеніміз не, ол қашан басталады және оның қандай белгілері бар?

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қолданатын кең таралған медициналық анықтамалардың біріне сәйкес, менопауза — аналық бездердің қызметі тоқтауына байланысты етеккірдің тұрақты түрде тоқтауымен сипатталатын жағдай. Диагноз ретроспективті түрде қойылады — егер басқа физиологиялық немесе патологиялық себептер болмаса, етеккірдің қатарынан 12 ай бойы келмеуінен кейін анықталады [1].

Бұл аналық бездердің қызметі біртіндеп әлсіреп, ағзадағы эстроген деңгейінің төмендеуімен байланысты әйел өміріндегі табиғи кезең.

Менопаузаның басталуының орташа жасы шамамен 51 жасты құрайды [2]. Алайда ол кең жас аралығында басталуы мүмкін — 40 пен 58 жас аралығында:

• табиғи менопауза — 45–55 жас аралығында;
• 40 жасқа дейін — аналық бездердің мерзімінен бұрын жеткіліксіздігі (АБМЖ);
• 40–45 жас аралығы — ерте менопауза;
• 55 жастан кейін — кеш менопауза [2].

Гормоналдық өзгерістердің басталу жасы көптеген факторларға байланысты. Ең маңызды факторлар:

• генетика;
• темекі шегу;
• аутоиммундық аурулар;
• онкологиялық аурулар;
• өмір салты (тамақтану, физикалық белсенділік, дене салмағы).

Менопаузаның негізгі белгісі — етеккірдің тоқтауы. Алайда жыныс гормондары деңгейінің өзгеруі басқа да белгілермен қатар жүреді.

Ең жиі кездесетіндері:

• ысыну ұстамалары;
• әсіресе түнде күшейетін тершеңдік;
• терінің қызаруы;
• ұйқының бұзылуы және көңіл күйдің құбылуы;
• зейін қою мен есте сақтаудың қиындауы;
• қынаптың құрғауы;
• либидоның төмендеуі;
• жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну;
• несеп шығару жолдарының инфекцияларының жиілеуі;
• несеп ұстай алмау;
• сүйек тінінің тығыздығының төмендеуі;
• салмақ қосу;
• май және көмірсу алмасуының бұзылуы.

---

Менопаузаның физиологиясы — ағзада не болады? [3,4]

Менопауза мен оның белгілерінің негізінде жатқан басты үдеріс — фолликулярлық қордың сарқылуына байланысты аналық бездер қызметінің біртіндеп төмендеуі.

Нәтижесінде:

• овуляция тоқтайды;
• эстрогендер мен прогестерон деңгейі төмендейді;
• гипофиз гормондары — ЛГ және ФСГ деңгейі жоғарылайды.

Дәл эстроген деңгейінің төмендеуі менопаузаның ең тән әрі жағымсыз белгілерімен, әсіресе вазомоторлық көріністерімен тікелей байланысты:
- ысыну ұстамалары;
- түнгі тершеңдік;
- терінің қызаруы.

Эстрогендер дене температурасын тұрақты ұстап тұратын терморегуляция орталығының жұмысына қатысады. Олардың тапшылығы кезінде температураның аз ғана ауытқуының өзі ағза тарапынан қызып кету ретінде қабылданады. Соған жауап ретінде салқындату механизмдері іске қосылады:

• қан тамырларының кеңеюі;
• қан ағымының күшеюі;
• тер бөлінуі.

Эстрогендер сондай-ақ мынадай қызметтерге жауап беретін нейромедиаторларға әсер етеді:

• көңіл күйге;
• ұйқы сапасына;
• когнитивтік функцияларға.

Сондықтан олардың тапшылығы эмоциялық тұрақсыздыққа, ұйқысыздыққа және зейін қою қабілетінің төмендеуіне себеп болуы мүмкін.

Эстрогендерге сезімтал тіндерде (қынап, несеп шығару өзегі) гормондардың жетіспеушілігі мынадай өзгерістерге әкеледі:

• эпителийдің жұқаруы;
• құрғау;
• серпімділіктің төмендеуі;
• инфекциялар мен зақымдануларға бейімділіктің артуы.

Эстроген деңгейінің төмендеуі сондай-ақ:

• Сүйек жүйесіне әсер етеді;
• Остеопороз қаупі артады;
• Жүрек-қантамыр жүйесіне әсер етеді;
• Әсіресе май алмасуының бұзылуымен байланысты жүрек-қантамыр ауруларының даму ықтималдығы жоғарылайды.

---

Менопауза белгілерін емдеу қажет пе?

Көптеген әйелдер менопауза белгілеріне тап болады және олар өмір сапасын едәуір төмендетіп, күнделікті белсенділікке кедергі келтіруі мүмкін. Сонымен қатар кейбір өзгерістер басқа аурулардың даму қаупін арттыруы ықтимал.

Сондықтан әйелдердің бір бөлігі гормондық тепе-теңдікті тұрақтандыруға бағытталған емдеуді таңдайды. Кең таралған әдістердің бірі — дәрігердің рецептісі бойынша тағайындалатын гормон алмастыру терапиясы (ГАТ).
Алайда мұндай терапияның қарсы көрсетілімдері мен ықтимал жанама әсерлері бар, сондықтан көптеген әйелдер балама шешімдерді іздейді.
Осындай нұсқалардың бірі — құрамында цимицифуга (қара кохош) бар өсімдік тектес препараттар.

Бұл өсімдіктің белсенді заттары менопаузаның келесі белгілерін азайтуға ықпал етуі мүмкін:

• ысыну ұстамалары;
• тершеңдіктің күшеюі;
• көңіл күйдің құбылуы;
• ұйқының бұзылуы.

Өсімдік компоненттері жүйке, сүйек және несеп-жыныс жүйелеріне әсер етеді деп есептеледі, алайда сүт безі мен эндометрий тіндеріне әсер етпейді [6,7].

Осының арқасында мұндай препараттар гормондық терапияға гормонсыз балама ретінде қарастырылады [5].