Климакс кезіндегі «бастың мең-зең болуы»: неліктен зейін қою қиындайды және ойдың анықтығын қалай қайтаруға болады

Brain fog немесе «бастың мең-зең болуы» — зейін қою, назарды ұстап тұру, тапсырмалар арасында ауысу және анық ойлау қиындайтын жағдайды сипаттайтын ұғым. Сонымен қатар есте сақтау және сөздерді, есімдерді, сандарды еске түсіру қабілеті де нашарлайды. Бастың мең-зең болу сезімі түнгі ысыну ұстамаларынан, ұйқының нашарлауынан, мазасыздықтан, көңіл-күйдің төмендеуінен, созылмалы күйзеліс жағдайында, темір тапшылығынан, қалқанша безінің жұмысының бұзылуынан күшеюі мүмкін.

Егер бұл жағдай жұмысқа, көлік жүргізуге немесе оқуға кедергі келтірсе, дәрігерге қаралып, менопаузаға қатысы жоқ себептерді жоққа шығару қажет.

Егер бастың мең-зең болу сезімі кенеттен пайда болып, қолдың немесе аяқтың әлсіздігімен, сөйлеудің бұзылуымен, қатты бас ауруымен, сананың шатасуымен немесе кеңістікте бағдардан айырылумен қатар жүрсе, шұғыл медициналық көмек қажет.

«Бастың мең-зең болуы» дегеніміз не?

Brain fog — ойлау анықтығының төмендегенін сезіну. Көбінесе ол мынадай түрде байқалады:

• мәтінге, әңгімеге немесе тапсырмаға зейін қою қиындайды;
• ойлау «баяулайды», шешім қабылдау қиынырақ болады;
• қажетті сөзді тез табу қиындайды;
• есімдер, күндер, келісімдер, ұсақ тапсырмалар ұмытылады;
• күнделікті өмірде алаңғасарлық пайда болады;
• тапсырмалар арасында ауысу қиындайды;
• күннің ортасына қарай физикалық жүктеме аз болса да, ақыл-ой шаршауы пайда болады.

Неліктен климакс кезінде бастың мең-зең болу сезімі жиі пайда болады?

Негізгі себеп — гормондық қайта құрылу. Эстрогендер мидың есте сақтау, зейін, көңіл-күй және ұйқымен байланысты аймақтарының жұмысына қатысады. Перименопауза кезінде олардың деңгейі жай ғана төмендемейді, сонымен қатар ауытқып тұрады. Сондықтан әйелдің жағдайы да толқын тәрізді өзгеруі мүмкін: бірнеше күн бойы ойы анық болады, кейін қайтадан бастың мең-зең болу сезімі, ашушаңдық және шаршау пайда болады.

Когнитивті функцияларға әсіресе үш фактор әсер етеді.

1. Ұйқы
   Егер әйел түнгі ысыну ұстамаларына байланысты оянса, ми нашар қалпына келеді. 2–3 ауыр түннен кейін зейін қою қабілетінің төмендеуі заңды.

2. Вазомоторлық белгілер
   Ысыну ұстамалары және түнгі тершеңдік жүрек соғуымен, кенет оянумен қатар жүруі мүмкін. Мұның барлығы жүйке жүйесіне жүктеме түсіріп, бастың мең-зең болу сезімін күшейтеді.

3. Көңіл-күй және күйзеліс
   Перименопауза кезінде мазасыздық, ашушаңдық, мотивацияның төмендеуі пайда болады. Тұрақты ішкі шиеленіс зейінді нашарлатады: ми жұмыс жады мен ақпаратты өңдеуге емес, мазасыз ойларға ресурсын жұмсайды.

Климакс кезіндегі бастың мең-зең болуын басқа себептерден қалай ажыратуға болады?

Бастың мең-зең болу сезімі әрдайым менопаузамен байланысты бола бермейді. Мұндай жағдай ондаған себептен туындауы мүмкін, сондықтан жалпы көріністі толық бағалау маңызды.

Егер мына жағдайлар болса, климакспен байланысты болуы ықтимал:

• жас әдетте 45-тен жоғары;
• етеккір циклі өзгерген;
• ысыну ұстамалары, түнгі тершеңдік, ұйқының бұзылуы бар;
• бастың мең-зең болу сезімі күйзелістен, алкогольден, қызып кетуден кейін күшейеді;
• белгілер күн сайын үзіліссіз күшеймей, толқын тәрізді пайда болады;
• кеңістікте бағдар сақтау және күнделікті өз бетінше әрекет ету қабілеті сақталған.

Басқа себептерді іздеу қажет, егер:

• бастың мең-зең болу сезімі бірнеше сағат немесе күн ішінде кенеттен пайда болса;
• күндіз айқын ұйқышылдық, қорылдау, ұйқы кезінде тыныстың тоқтауы байқалса;
• қатты әлсіздік, бас айналу, ентігу, жүрек қағуы пайда болса;
• сөйлеу, көру, қимыл үйлесімі нашарласа немесе дененің бір жағында әлсіздік пайда болса;
• салмақ жоғалту, ысыну ұстамасымен байланысты емес түнгі тершеңдік байқалса;
• есте сақтау қабілеті тұрақты түрде нашарлап, оны жақындары да анық байқай бастаса;
• жағдай жаңа дәрі тағайындалғаннан, инфекциядан, соның ішінде COVID-19-дан кейін, қатты күйзелістен немесе тамақтануды күрт шектегеннен кейін басталса.

Brain fog менопаузаға қатысы жоқ жиі кездесетін себептері:

• темір тапшылығы және анемия;
• гипотиреоз;
• B12 витаминінің тапшылығы;
• ұйқының жеткіліксіздігі;
• депрессия және мазасыздық бұзылысы;
• созылмалы күйзеліс және эмоционалдық қажу;
• ұйқы апноэсы;
• глюкоза деңгейінің ауытқуы, қант диабеті немесе инсулинге төзімділік;
• артериялық гипертензия;
• антигистаминдік, тыныштандыратын, ұйықтататын дәрілердің, кейбір антидепрессанттардың, мазасыздыққа қарсы дәрілердің және ауырсынуды басатын дәрілердің жанама әсерлері;
• алкогольді шамадан тыс қолдану;
• вирустық инфекциялардың салдары.

Климакс кезіндегі бастың мең-зең болуынан не көмектеседі?

Мақсат — өзіңізді стимуляторлармен сергіту емес, негізгі триггерлерді жою: ұйқының нашарлауы, түнгі ысыну ұстамалары, мазасыздық, энергия деңгейінің ауытқуы, алкоголь, кофеиннің шамадан тыс мөлшері, ретсіз күн тәртібі және қоректік заттардың тапшылығы.

---

1. Есте сақтау қабілетінің негізі ретінде ұйқыны реттеу

Зейін қою үшін төсекте өткізілетін 7–9 сағат қана емес, ұйқының үздіксіздігі де маңызды. Егер менопауза белгілеріне байланысты әйел түнде 3–5 рет оянса, ми қалыпты қалпына келу циклдерінен толық өте алмайды.

Не көмектеседі:

• салқын жатын бөлме;
• ұйықтауға арналған жеңіл киім;
• кешке алкогольден бас тарту;
• кофеинді тек күннің бірінші жартысында қолдану;
• күнде бір уақытта ояну;
• төсекте телефон қолданбау.

2–3 апта жүргізуге болатын күнделік қайталанатын триггерлерді анықтауға көмектеседі.

---

2. «Сыртқы жадқа» көшу

Егер басыңыз мең-зең болып тұрғандай сезілсе, барлық тапсырманы ойда сақтауға тырыспаған дұрыс. Қарапайым құралдар көмектеседі:

• барлық кездесулерге арналған бір күнтізбе;
• телефондағы еске салғыштар;
• қайталанатын істерге арналған чек-парақтар;
• әңгіме кезінде бірден жазып алу;
• кілттерге, құжаттарға, дәрілерге арналған «бір орын» ережесі;
• тапсырмаларға, плитадағы тамаққа, кір жууға, жұмыс блоктарына арналған таймерлер.

---

3. Көп тапсырмалы режимнен бас тарту

Әйелдердегі климакстың белгісі ретінде бастың мең-зең болуы бір уақытта тыңдау, жауап беру, есте сақтау, жоспарлау және бір тапсырмадан екіншісіне ауысу қажет болған кезде күштірек байқалады.

Көмектесетін тәсілдер:

• 25–40 минуттық блоктармен жұмыс істеу;
• күрделі тапсырмаларды орындау кезінде хабарламаларды өшіру;
• маңызды қоңырауды хат алмасумен қатар жүргізбеу;
• күнді барынша анық ойлауды қажет ететін тапсырмадан бастау;
• күнделікті қарапайым істерді зейін төмендейтін уақытқа қалдыру.

---

4. Қозғалыс арқылы миды қолдау

Тұрақты физикалық белсенділік ұйқыны, көңіл-күйді, инсулинге сезімталдықты, қан тамырларының денсаулығын және қан қысымын бақылауды жақсартады. Бұл тек жүрек үшін ғана емес, когнитивті функция үшін де маңызды.

---

5. Тамақтануды және стимуляторларды бақылау

Миға глюкоза, ақуыз, темір, В тобының витаминдері, омега-3 май қышқылдары және сұйықтықтың жеткілікті мөлшері қажет. Қатаң диеталар, таңғы асты өткізіп жіберу, қанттың шамадан тыс мөлшері және тамақтың орнына үнемі кофе ішу бастың мең-зең күшейтеді.

---

6. Менопауза белгілерін емдеуді талқылау

Егер әйелдердегі климакстың барлық белгілері жайсыздық тудырса, оларды кешенді түрде емдеудің мәні бар. Дәрігер гормондық терапияны, фитопрепараттарды, ұйқыны түзетуді, мазасыздықты немесе депрессияны емдеуді, сондай-ақ қоректік заттардың тапшылығын және қатар жүретін ауруларды тексеруді талқылауы мүмкін.

Қашан дәрігерге қаралу керек?

Егер бастың мең-зең болу сезімі бірнеше аптадан ұзақ сақталып, күнделікті өмірге айтарлықтай кедергі келтірсе, маманға қаралу қажет.

Егер жағдай кенеттен пайда болып, төмендегі белгілермен қатар жүрсе, шұғыл медициналық көмек қажет:

• дененің бір жағында әлсіздік немесе ұю;
• сөйлеудің бұзылуы;
• бет асимметриясы;
• кенеттен пайда болған қатты бас ауруы;
• сананың шатасуы;
• есінен тану;
• кеуде тұсының ауыруы, айқын ентігу;
• жаңа пайда болған қатты бас айналу, қимыл үйлесімінің бұзылуы.

Цикл өзгерістері мен басқа белгілерсіз оқшауланған brain fog жағдайын автоматты түрде менопаузаға жатқызуға болмайды. Ұйқыны, күйзеліс деңгейін, тамақтануды, қабылдайтын дәрілерді, қан қысымын, қалқанша безінің жағдайын, темір мен B12 деңгейін және басқа да ықтимал себептерді бағалау қажет.